چرخه بهره‌وری؛ چگونه بهره‌وری و سودآوری سازمان خود را ارتقا دهیم ـ بخش اول

طراحی محصولات و خدمات با استفاده از ابزار بوم طراحی ارزش پیشنهادی (بخش دوم)
۱۰ مهر, ۱۳۹۷
تعریف چارچوب مسوولیت و اختیار در سازمان با استفاده از ماتریس RACI: راهنمای عملی ترسیم ماتریس
۲۳ اردیبهشت, ۱۳۹۸

کوشش‌های اقتصادی انسان همواره معطوف بر آن بوده که حداکثر نتیجه را از حداقل تلاش‌ها و امکانات خود بدست آورد. این تمایل را می‏توان اشتیاق وصول به “بهره‌وری” افزون‌تر نام نهاد. با این وجود، این مفهوم اغلب توسط کسانی که به نوعی در فرآیند ارائه خدمات و یا تولید محصولات موثرند، نادیده گرفته می‌شود. بسیاری از مدیران نمی‌دانند بهره‌وری چه معنایی دارد، ارزش حیاتی آن را برای خود و سازمانشان نمی‌دانند، چگونگی اندازه‌گیری و تجزیه و تحلیل آن را نمی‌دانند، با عوامل موثر بر آن آشنا نیستند و در نتیجه نمی‌توانند آن را بهبود بخشند.
از طرف دیگر، عمده‌ترین هدف یک شرکت کسب درآمد یا به بیان دیگر سودآوری است. سود یک شرکت نیز تا حد زیادی به بهره‌وری آن در دراز مدت بستگی دارد. به بیان دیگر، سودآوری مبین وضعیت مالی شرکت در زمان حال است و بهره‌وری ترسیم‏ کننده‏ وضعیت شرکت در آینده است.

درخصوص موضوع بهره‌وری عوامل متعددی می‌توانند منجر به احساس نیاز سازمان به مدیریت و ارتقای بهره‌وری شوند که برخی از مهم‌ترین این عوامل عبارتند از:

عوامل داخلی:

  • عوامل سخت‌افزاری: ماشین‌آلات، تجهیزات، تکنولوژی، و …
  • عوامل نرم‌افزاری: متخصصین، روش‌های کار، دستورالعمل‌ها و رویه‌های اجرایی، و …

عوامل خارجی:

  • عوامل ساختاری: تغییرات ساختاری، جمعیتی، و …
  • منابع: زمین، سوخت، انرژی، و …
  • عوامل مرتبط با کارآمدی: کارایی دستگاه‌های نظارتی، فساد اداری، شرایط حاکم اقتصادی، و …

پس از احساس نیاز سازمان به ارتقای بهره‌وری، لازم است یک نظام مدیریت بهره‌وری جامع و کارا در سازمان پیاده‌سازی گردد. نکته مهم در تدوین یک نظام مدیریت بهره‌وری کارا، نگاه به سازمان به‌عنوان یک موجودیت یکپارچه، و پرهیز از بررسی اجزای سازمان به‌صورت جداگانه است. متأسفانه این نکته مهم در اغلب پروژه‌های ارتقای بهره‌وری مغفول مانده، و نتیجه آن عدم موفقیت پروژه و در نهایت عدم دست‌یابی سازمان به اهداف از پیش تعیین شده خود خواهد بود.

تاکنون رویکردهای مختلفی به‌منظور پیاده‌سازی نظام بهره‌وری در سازمان‌ها پیشنهاد گردیده که اغلب آن‌ها بر مبنای چرخه مدیریت بهره‌وری (MEPI) طراحی و پیاده‌سازی شده است. این چرخه که بسیار مشابه چرخه بهبود مستمر دمینگ (PDCA) می‌باشد، از چهار گام اصلی ذیل تشکیل شده است:

  • اندازه‌گیری بهره‌وری (Measure)
  • تحلیل و ارزیابی بهره‌وری (Analysis & Evaluation)
  • برنامه‌ریزی برای بهبود بهره‌وری (Productivity Improvement Planning)
  • اجرا و بهبود بهره‌وری (Implementation & Improvement)

این چرخه، چارچوب کلی استقرار نظام مدیریت بهره‌وری را در سازمان‌ها مشخص می‌نماید، ولی به‌منظور دست‌یابی به یک چارچوب اجرایی، نیاز است تا گام‌های اساسی مورد نیاز برای استقرار نظام مدیریت بهره‌وری در سازمان به این چرخه اضافه گردد.
پیشنهاد یک مدل اجرایی برای پیاده‌سازی چرخه مدیریت بهره‌وری، نخست مستلزم آنست که با مفهوم بهره‌وری آشنایی داشته باشیم. در اینجا دو نمونه از تعریف سازمان‌های بین‌المللی از بهره‌وری ارایه شده است:

تعریف آژانس بهره‌وری اروپا (کنفرانس رم – ۱۹۵۹): “بهره‌وری، در بالاترین سطح آن، یک برداشت ذهنی است. بهره‌وری نگرشی است که به دنبال بهبود مستمر آن چیزی است که وجود دارد. بهره‌وری اعتقاد به این موضوع است که یک نفر امروز می‌تواند بهتر از دیروز، و فردا بهتر از امروز عمل نماید.”

تعریف سازمان بین‌المللی کار (ILO): “بهره‌وری عبارت است از رابطه بین ستاده‌ی حاصل از یک سیستم تولیدی با داده‌های به‌کار رفته مانند زمین، سرمایه، نیروی کار و …، به‌منظور تولید آن ستاده.”

به‌طور کلی، بهره‌وری عبارت است از ارتباط بین خروجی و ورودی مورد استفاده، و اساسا مقدار آن از اندازه‌گیری اثربخشی و کارآیی سازمان در تولید خروجی با استفاده از منابع موجود حاصل می‌شود.

یکی از بهترین چارچوب‌های ارایه شده در بحث استقرار نظام بهره‌وری، چارچوب تدوین شده توسط سازمان بهره‌وری آسیا (Asian Productivity Organization – APO) است. این سازمان با استفاده از تجربیات فراوانی که در پیاده‌سازی نظام مدیریت بهره‌وری در سازمان‌های مختلف به‌دست آورده، و با مبنا قرار دادن چرخه مدیریت بهره‌وری، یک چارچوب عملیاتی برای استقرار نظام مدیریت بهره‌وری در سازمان‌ها پیشنهاد داده است.

چارچوب سازمان بهره‌وری آسیا (APO) برای اندازه‌گیری و تحلیل بهره‌وری
سازمان بهره‌وری آسیا، باتوجه به اهمیت پایش و ارتقای بهره‌وری در سازمان‌ها، مستند اندازه‌گیری و تحلیل بهره‌وری را تدوین نموده است. این مستند بر مبنای فرمول اصلی محاسبه بهره‌وری (حاصل تقسیم خروجی‌ها بر ورودی‌ها) تدوین گردیده و تمرکز خود را بر افزایش خروجی‌ها، در عین کاهش ورودی‌ها قرار داده است. بر مبنای این راهنما، گام‌های اصلی در استقرار نظام مدیریت بهره‌وری، به شرح تصویر زیر است:

تصویر ۱: گام‌های استقرار نظام مدیریت بهره‌وری

 

در شکل فوق، یکی از گام‌های استقرار نظام مدیریت بهره‌وری، سنجش کمی و کیفی بهره‌وری است. این مهم از طریق پیاده‌سازی یک سیستم سنجش بهره‌وری کارا و دقیق اجرا می‌گردد. در شکل زیر گام‌های اصلی استقرار سیستم سنجش بهره‌وری نشان داده شده است:

تصویر ۲: گام‌های استقرار سیستم سنجش بهره‌وری

 

همان‌گونه که در تصویر ۲ مشخص است، سنجش بهره‌وری با شناسایی حوزه‌های فرآیندی هدف در نظام ارتقای بهره‌وری آغاز شده و در ادامه با تعیین شاخص‌های بهره‌وری مناسب، فرآیند اندازه‌گیری، سنجش نتایج، و بهبود مستمر ادامه پیدا می‌نماید. لذا می‌توان شناسایی صحیح حوزه‌های فرآیندی هدف را به‌عنوان گام حیاتی در موفقیت سیستم سنجش بهره‌وری، و نهایتا موفقیت نظام مدیریت بهره‌وری عنوان نمود.
در بخش بعدی این مقاله، نحوه شناسایی حوزه‌های فرآیندی هدف مورد بررسی قرار گرفته و مدل اجرایی پیشنهادی برای استقرار نظام بهره‌وری تکمیل می‌گردد.

 

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *